Herby Hebenstreit'ów znajdujące się w archiwach austriackich.

Opracowanie dotyczące herbów: Adhelheid Schneller - w dalszej części strony

Prezentowane herby pochodzą z materiałów uzyskanych w trakcie poszukiwań potomków rodu Hebenstreit'ów.
Głównym źródłem ich pochodzenia są materiały publikowane w Wiedeńskim Towarzystwie Heraldyczno-Genealogicznym "ADLER".

Galeria Herbów.

Jeden z pierwszych herbów Hebenstreit - z gałęzi, z której wywodził się Konrad von Hebenstreit biskup

Herb von Hebenstreit-Glunhör - jego wersja kolorowa poniżej

Herb biskupa Konrada von Hebenstreit
[po prawej stronie rodzinny - po lewej stronie biskupi]

Herb von Hebenstreit-Glunhör

Herb von Hebenstreit-Glunhör z księgi herbowej Johanna Siebmachera

Herb von Hebenstreit-Glunhör z dyplomu Johanna Benedikta Hebenstreit (1861)

Sygnet rodowy Hebenstreit [udostępniony przez rodzinę z Chełmży]

Herb Hebenstreit'ów [górny fragment] na ścianie kościoła parafialnego w Brunico/Bruneck [żródło:SAGEN.at]

×

Z dokumentów historycznych wynika, że od średniowiecza istniało kilka linii, gałęzi potomków Hebenstreit w większości należących do tak zwanej szlachty niższej, rycerzy.
Posługiwali się oni herbami, pieczęciami którymi sygnowali dokumenty kupna lub sprzedaży własnych dóbr, jak również potwierdzali dokumenty transakcji innych sąsiadów jako ich świadkowie.

Niestety nie mam informacji na tyle wiarygodnych, aby dany herb przypisać do danej gałęzi Hebenstreit'ów.

Herby Rodu Hebenstreit [Hebenstreitsche Wappen] - Adelheid Schneller, Innsbruck - Miesiecznik Cesarsko-Królewskiego Towarzystwa Heraldycznego "Adler" nr 452, Wiedeń, sierpień 1918, VII t. nr 20.

W poniższym tekście przedstawiono herby różnych przedstawicieli rodu Hebenstreit'ów, na ile udało się na ich temat przeprowadzić badania. Nie będziemy ich jednak porządkować ze względu na ich – niestety tylko częściowo znanych – nosicieli, lecz według podobieństwa figur, postaci. Z tego punktu widzenia wyłaniają się trzy grupy:

• strzała jako forma bazowa [podstawowa],
• kogut z tułowiem Murzyna [Maura],
• uzbrojony wojownik [wojownik w zbroi].

Przede wszystkim strzała:
Jako pierwszy herb, jaki Hebenstreit'owie mieli posiadać w Kärnten (Karyntii), wskazuje się herb Konrada, biskupa Gurk i Freising († 1412): strzała zwrócona grotem do góry, dzielona w słup (w tekście błędnie pasy / w poprzek) na błękit i żółć w polu czarnym; na koronie hełmu garnkowego tułów zwróconego w prawo psa z żółtą obrożą. Po obu stronach czarno-żółte labry [labry w heraldyce to ozdobne elementy w kompozycji herbu, które mają kształt stylizowanych, wyszczerbionych liści (często przypominających liście akantu) lub powiewającej materii, otaczających hełm i opadających po bokach tarczy herbowej].

Również kronika Karla Jakoba von Hebenstreit zu Glurnhör († 1720), powołując się na księgę herbową Johanna Siebmachera, mówi o herbie karynckiej rodziny, jednak w wersji odmiennej: w tarczy strzała, otwarty hełm, na którego koronie głowa psa. Odmiana – wilk zamiast psa – pojawia się dla tej samej rodziny w XV i XVI wieku: w czerni złoty rzutek (żelazo do rzucania), hełm w koronie, jako klejnot tułów wilka ubranego w kaptur, labry czarno-złote.

Istnieją jednak również herby z samymi strzałami, bez głowy psa: tarcza augsburskich Hebenstreit'ów zawiera dwie skrzyżowane strzały grotem do góry na czerwonym tle; ponad hełmem turniejowym z biało-czerwonymi labrami, pomiędzy dwiema otwartymi trąbkami, w górę sterczy strzała grotem do góry. Wzmiankowanemu wyżej biskupowi Konradowi przypisuje się – oprócz już wymienionego – drugi herb; nieznany autor „Kroniki niemieckiej” relacjonuje, że biskup Fryderyk (w oryginale: Jakob Maximilian) z Gurk przesłał mu 24 lutego 1710 roku namalowany herb Konrada, tak jak figurował on również w norymberskich księgach herbowych pośród szlachty karynckiej: biała strzała grotem do góry w czerni z żółtymi opierzeniami (flitschen). Z prostą tarczą trójkątną występuje Friedrich z 1436 roku, ojciec Bernarda, którego Hebenstreit'owie z Glurnhör określają jako swojego właściwego praojca; ma on czerwony pas w bieli, przewleczony przez złotą strzałę (lub rzutek) grotem do góry. Wzmiankowany Bernhard otrzymał następnie w Lienz we wtorek po Zielonych Świątkach 1465 roku list herbowy od cesarza Fryderyka III; jak głosi zapis, „z powodu wygaśnięcia starego, wrodzonego herbu... na stanie i hełmie pomnożony... został na nowo obdarowany tym herbem”. Niestety list herbowy, znajdujący się niegdyś w rękach wspomnianego wyżej Karla Jakoba i być może również jego potomków, dzisiaj zaginął. „Kieszonkowa Księga Genealogiczna Domów Szlacheckich" twierdzi, że w liście herbowym z 1549 roku, który sankcjonuje zmianę herbu, stwierdzono, iż stara (czyli ta z 1465 roku?) tarcza była błękitna z czarnymi pasami poprzecznymi; czy widniał na niej już kogut i tułów Murzyna, nie wynika z tego jasno. Jeśli „Księga” ma na myśli tarczę z 1465 roku, należy zauważyć, że w oryginale z 1549 roku nie ma ani słowa o tym, jak wyglądała rzeczona dawniejsza tarcza. Być może jej opis zaczerpnięto z innego, nam nieznanego dokumentu. [Schneller].

Herby czarno-błękitne występują w liczbie kilku i, pomijając otwarty hełm, pasowałby tu przekazany przez Tyroffa herb: dzielony w pas (w oryginale dzielony z bieli nad błękitem przez pas poprzeczny dzielony z bieli nad czernią / lub podwójny pas?), przez który przewleczona jest naturalna strzała grotem do góry. Otwarty hełm z prawymi labrami czerwono-białymi, lewymi błękitno-białymi, na nim pomiędzy otwartymi trąbkami (prawą dzieloną z błękitu nad bieli, lewą z bieli nad błękit) strzała jak w tarczy.

Za całkowicie mylną okazuje się przypuszczenie Josefa Benedikta von Hebenstreit zu Glurnhör (1796-1887) w „Notatkach o moich przodkach”: herb, który cesarz Karol V nadał w Brukseli 13 listopada 1549 roku jego przodkowi Benediktowi, miał być tym samym, co powyższy z 1465 roku. Ten z 1549 roku brzmiał: „Mianowicie biała lub srebrna tarcza, w której wszerz czerwony pas, w dolnej części czarny wizerunek Murzyna do połowy piersi, bez rąk i brody, mający wokół głowy białą przepaskę z dwoma końcami powiewającymi w tył, a w górnej części tarczy czarny kogut z czerwonym grzebieniem i dzwonkami; na tarczy hełm garnkowy z przodu ozdobiony żółtymi i czerwonymi oraz z tyłu błękitnymi i białymi labrami oraz skręconym z tych samych barw wieńcem (pausch), na nim czarny wizerunek Murzyna bez rąk i brody, z białą przepaską, i poza tym w każdy sposób uformowany, jak w tarczy; po czym te same herby i klejnot pośrodku niniejszego Naszego Cesarskiego Listu są namalowane i barwnie właściwie wykończone, na nowo łaskawie udzielone i dane”.
Na te ostatnie słowa: „Na nowo łaskawie udzielone i dane” powołują się właśnie „Notatki”, przeoczając przy tym, że kogut pojawia się dopiero około 1510 roku lub w okresie od 1510 do 1533 roku (roku śmierci Leonharda Hebenstreit'a). W konsekwencji herb z 1465 roku nie może być identyczny z tym z 1549 roku. Kogut znajdował się pierwotnie w herbie rodziny Glurnhör we wsi Sonnenburg w dolinie Pustertal, z której Mayerhofen wylicza zaledwie cztery pokolenia: 1366 i 1379 Friedrich, 1387 jego brat Jakob, 1402 Martin, syn Friedricha, 1423 Christoph, syn poprzedniego, małżonek Luziny, córki Alberta Satzungena z Bruneck. Marta, jedyna córka tych dwojga, około 1426 roku poślubiła Hansa Aichorna, mieszczanina (Schildbürger) ze Sterzing, a jego wnuk Martin, zarządca urzędu skarbowego Maksymiliana I w 1504 roku († 1528), oddał swoją córkę Martę około 1510 roku za żonę Leonhardowi Hebenstreit'owi. Otóż Aichornowie mieli herb mówiący, ale ten należący do Glurnhör, czarny kogut w bieli, przeszedł z prababki Marty Aichorn, z domu Glurnhör, na jej prawnuczkę, drugą Martę. „Memori-Büchl” Benedikta Bernarda (1590) podaje, że w Glurnhör znajdowały się listy z lat 1366 i 1379 od Fritza i jego syna Martina, którzy jeszcze w 1402 roku pieczętowali się kogutem na rewersie prawa budowlanego dla klasztoru Sonnenburg; Christoph i Marta Aichorn również pieczętowali się kogutem; „dlatego my, Hebenstreit'owie, jako ich potomki i dysponenci siedziby Glurnhör, zaczęliśmy posługiwać się ich opuszczonym herbem”.

A więc nie herb aliansowy, jak można by sobie wyobrażać z powodu małżeństwa Leonharda z Martą, lecz herb dziedziczny. Do tego miejsca nie rodzi to trudności. Otóż w „Ferdinandeum” w Innsbrucku znajduje się pieczęć, która na pierwszy rzut oka budzi podejrzenie, że jest tą, którą posługiwali się Glurnhörowie; ma ona kształt półokrągłej, ukoronowanej, ućwiartowanej tarczy: pola 1 i 4 przedstawiają tułów Murzyna z powiewającymi wstęgami głowy (w 1 powiewającymi w prawo, w 4 w lewo), 2 i 3 – zwróconego w prawo koguta. Biorąc „Memori-Büchl” dosłownie, Glurnhörowie pieczętowali się wyłącznie kogutem. Tułów Murzyna, pochodzący z wojen tureckich, przypisze się zapewne, wobec braku innych źródeł, walecznym Hebenstreit'om. W konsekwencji herb na pieczęci powstał prawdopodobnie w drodze złożenia (przesunięcia/połączenia) herbu dziedzicznego Glurnhörów pomiędzy rokiem 1510 a 1549.

Herb z 1549 roku zachowano również w dyplomie szlacheckim dla Benedikta i Christopha Hebenstreit'ów z linii Glurnhör z 9 sierpnia 1553 roku, z tym tylko, że obie figury tarczy zamieniono miejscami, klejnot pomnożono o dwie trąbki, a hełm przedstawiono jako otwarty. „Wasz (Hebenstreit'ów z Glurnhör) herb i klejnot – jak głosi tekst – ma mianowicie być białą lub srebrną tarczą, w środku poprzecznie przedzieloną czerwonym lub rubinowym pasem, w dolnej przeciw przedniemu dolnemu rogu części stoi czarny kogut, a w górnej podzielonej części pojawia się popiersie Murzyna bez dłoni i brody, ubranego w czarny wąski kabacik, wokół głowy mającego czerwony wieniec z latającymi wstęgami; na tarczy hełm garnkowy, na lewej stronie białą i czerwoną, a na prawej stronie białą lub czarną labrą, i z białej i czerwonej barwy ozdobiony skręconym wieńcem, z tego samego pomiędzy dwoma rogami bufetowymi (trąbkami), z odwróconymi od siebie ustami, każde w środku poprzecznie podzielone, i z tyłu lewego pod bieli, nad czerwieniem, a prawego pod i nad górną częścią rogu pojawiające się znowu popiersie Murzyna, w taki sam sposób odziane, ułożone, ozdobione i postawione, jak to w tarczy z otwartym szlacheckim hełmem turniejowym zamiast dołączonego hełmu garnkowego oćwiertane, poprawione i wewnątrz te same odtąd tak prowadzić łaskawie dozwolone”. Taki opis z listu szlacheckiego odbiega nieco od namalowanego w nim wizerunku herbu; nad tarczą nie leży hełm garnkowy, lecz hełm otwarty, a prawy róg nie jest całkiem biały, lecz podzielony na czarno i biało.

Gdy młodsza linia Hebenstreit'ów z Glurnhör została w 1861 roku podniesiona do stanu rycerskiego, tarczę – poza tym niezmienioną – zdobiły dwa hełmy. Pierwszy ma głowę Murzyna z powiewającymi w prawo czerwonymi wstęgami głowy między dwoma niezmienionymi rogami, drugi – koguta z tarczy.

Do herbów z kogutem należy także herb Andreasa, tajnego radcy rządowego dworu i kanclerza dworu (1791-1797) biskupów Konstancji, przy jego podniesieniu do stanu baronowskiego w 1795 roku. Tarcza była dzielona w pas na czerwono i złoto przez wąski srebrny pas; u góry rosnący, ubrany na złoto tułów męski ze srebrną przepaską głowy, czarnym kołnierzem i pasem biodrowym, u dołu czarny kogut bojowy. Korona baronowska, dwa ukoronowane hełmy. Pierwszy: wzniesione, uzbrojone lewe ramię z mieczem o złotym rękojeści. Drugi: dorastający mężczyzna jak w tarczy, patrzący do wewnątrz. Labry czerwono-złote.

Bardzo zmieniony przez cechy odrębne (brisure) jest herb licencjata Karla Jakoba von Hebenstreit zu Glurnhör: lewy skos (pas w skos lewy), między nim a stojącym nad nim tułowiem Murzyna w prawym dolnym rogu zwrócony w prawo koziorożec, w lewym dolnym rogu, pod skosem, zwrócony w lewo kogut; trzy hełmy:

1. kogut,
2. tułów Murzyna między dwiema otwartymi trąbkami,
3. koziorożec, wszystkie figury jak w tarczy.

Zresztą – co odnosi się do wszystkich tych herbów – pozycja koguta (raz zwróconego w prawo, raz w lewo, czasem stojącego na trójwzgórzu) zmienia się zbyt często, aby za każdym razem musieć to odnotowywać. Podobnie hełm i klejnot nie zawsze umieszczane są nad głową tarczy, lecz także w prawym lub lewym górnym rogu.

Nasza trzecia grupa herbów, uzbrojony wojownik, nie dotyczy już Hebenstreit'ów z Glurnhör. Znajdziemy tu najpierw oznakę bazylejskiej rodziny Hebenstreit-La Roche (nazywanej teraz po prostu „La Roche”): w czerwieni na zielonym podłożu błękitno ubrany mały człowieczek w błękitnej kurtce z szablą w prawej ręce. Klejnot: godło tarczy rosnące.

Tego samego dnia, w którym Benedikt Hebenstreit otrzymał od cesarza Karola V herb z kogutem, a mianowicie 13 listopada 1549 roku, król Ferdynand potwierdził Christophowi Hebenstrei'towi (na pewno nie bratu o tym samym imieniu poprzedniego) herb z wojownikiem: jego tarcza była dzielona w pas na czerwono i złoto, w niej w zamienionych barwach cały, zwrócony na wprost mężczyzna z przyciętą czarną brodą, czerwonym kołnierzem i wyłogami, czerwono-złoto skręconą, powiewającą w lewo przepaską głowy, w prawej ręce zamachujący się ponad sobą gołą szablą, lewa oparta w bok. Na hełmie garnkowym z koroną i czerwono-złotymi labrami jako klejnot mężczyzna z tarczy rosnący.

Friedrich Hebenstreit z linii Virgen (na zachód od Windisch-Matrei) otrzymał 18 czerwca 1563 roku od cesarza Ferdynanda I w Innsbrucku list herbowy z lennem. Tarcza rozcięta (podzielona w słup), z przodu w czerwieni uzbrojony mąż z zamkniętym hełmem ozdobionym żółto-białym pióropuszem, w lewej ręce trzymający podbity złotem okrągły tarczycę (tarczę), w prawej goły miecz; w tylnym polu, rozciętym na błękit i złoto, na linii podziału lilia, a ponad nią odwrócony półksiężyc w zamienionych barwach. Hełm garnkowy z czerwono-srebrnym wieńcem, z niego rosnący mąż jak w tarczy. Labry: czerwono-srebrne, błękitno-żółte. Temu samemu Friedrichowi 12 lipca 1582 roku zezwolono na ulepszenie jego herbu. Herb ten ulega przeładowaniu; jawi się jako rozcięty w słup na czerń i błękit z tarczką sercową również rozciętą w słup na czerwień i czerń; z prawej na złotym tle uzbrojony mąż z otwartą przyłbicą i białawym pióropuszem, w prawej ręce goły miecz, w lewej złota tarcza; z lewej dwie srebrne lilie, nad którymi górują dwa złote, odwrócone półksiężyce. Prawa część głównej tarczy usiana 15 srebrnymi kostkami w trzech częściach, lewa część tejże tarczy przedzielona srebrnym pniem, który wychodzi z dolnej części podziału i wpada do górnej; w środku krawędzi tarczy sterczy (wysoce nieheraldycznie) prawa strona pokrytego czerwoną dachówką domu szczytowego, do którego dostawiona jest kryta, srebrna szopa o dwóch bramach. Hełm: na czerwonej poduszce ze złotymi chwostami wyrwany srebrny pień drzewa z przymocowanym do jego wstęg gołym mieczem i złotą tarczę. Labry: czerwono-srebrno-czarne, czarno-złoto-błękitne.

Cesarz Rudolf II nadał w Pradze 19 kwietnia 1607 roku braciom Ludwigowi i Georgowi, mieszczanom w Linz, herb, który 16 października 1625 roku, gdy Ludwig został podniesiony do stanu szlacheckiego, zamienił hełm garnkowy na turniejowy. Zawiera on tarczę, pół rozciętą w czerń i żółć i pięciokrotnie dzieloną w skos w prawo z bieli i błękitu, w górnej połowie rosnącego młodzieńca, ubranego w zamienione barwy, z czterema żółtymi guzikami, półodciętymi rękawami, pasem biodrowym z powiewającymi końcami, szyszakiem na głowie, w prawej ręce zamachującego się buzdyganem, lewa oparta w bok. Na ukoronowanym hełmie turniejowym z prawymi czarno-żółtymi, lewymi błękitno-białymi labrami wznosi się w otwartym locie figura tarczy.

Inny Ludwig Hebenstreit, którego nobilitacja wraz z wolnością od czerwonego wosku (przez Ferdynanda II) w Wiedniu 16 August 1624 jest udokumentowana, miał w swoim starym herbie na czarnym tle i jako klejnot nad ukoronowanym, otoczonym z prawej czarno-złotymi, z lewej czerwono-srebrnymi labrami hełmem garnkowym młodzieńca ubranego na czerwono, który w prawej ręce zamachuje się młotkiem o żółtym trzonku, a lewą wspiera w bok. Nowy herb pozostał niezmieniony, z wyjątkiem hełmu turniejowego i ućwiartowanej tarczy: 1 żółty łabędź w czerni, 4 ten sam w zamienionych barwach, 2 i 3 dawna figura w bieli, z czerwoną szachownicą na ubraniu.

Oprócz omówionych właśnie trzech grup – strzał, koguta i wojownika – istnieje kilka zupełnie obcych herbów, które nie przypominają ani Hebenstreit'ów z Glurnhör, ani tych z Virgen, dwóch najważniejszych rodzin; tak oto Wolfgang i Thomas w dyplomie z Moguncji z 1 lutego 1560 roku otrzymali w liście herbowym tarczę rozciętą w słup na czerwień i błękit, z prawej zwróconego w prawo żółtego gryfa trzymającego w prawej łapie miecz, z lewej zwrócony na zewnątrz żółty księżyc; na hełmie garnkowym z prawymi czerwono-żółtymi, lewymi błękitno-żółtymi labrami, między błękitno-żółtym lotem ozdobionym księżycem godło tarczy rosnące. Ten sam herb powtarza się (z ukoronowanym hełmem turniejowym zamiast garnkowego) w listach szlacheckich Thomasa, Johanna i Georg, d.d.[z datą wystawienia] Praga, 9 września 1575 roku, oraz kanclerza Petera, d.d. [z datą wystawienia] Wiedeń, 24 listopada 1753 roku. Ulepszenie herbu Jakoba, Leopolda i Thomasa, „braci Hebenstraitt”, d.d. Praga, 18 sierpnia 1562 roku (przez Ferdynanda I) polega na murze z blankami z pięcioma strzelnicami w czerni, nad którym, jak również nad ukoronowanym hełmem garnkowym z obustronnie czarno-żółtymi labrami, widoczny jest rosnący lew trzymający w lewej łapie buzdygan.

W następstwie swojej „nowej nobilitacji”, d. d. Linz, 4 grudnia 1613 roku, Johann posługiwał się następującą oznaką: ućwiartowana tarcza, pola 1 i 4 w żółci zwrócony do wewnątrz buzdygan, 2 i 3 w bieli trzy błękitne kąty (szewrony), grot skierowany ku górze, jeden na dole, dwa pozostałe obok siebie nad nim, między prawym żółtym, lewym białym, ozdobionym trzema kątami otwartym lotem strzałka (w oryginale: zwrócony buzdygan) tarczy.

Przypis:
W 1305 roku Friedrich Heberrstreit z Windischgrätz pieczętował się najpierw krokwią w tarczy trójkątnej bez hełmu i klejnotu. Później z hełmem i wilkiem jako klejnotem. Z krokwi linia karyncka uczyniła potem strzałę. Ewolucję herbu można śledzić od 1305 do 1478 roku. Barwy nieznane!
Ghyczy relacjonuje o herbie sędziego miejskiego z Koszyc z 1423 roku, który namalowany jest na herbie miasta: tarcza rozcięta w słup na czerń i złoto, nadwrócona żelazna grot strzały (puste ostrze) górowane nad gwiazdą o sześciu promieniach, wszystko w odpowiednio przygotowanych tinkturach [tinktura barwa używana przy pokrywaniu pól i godeł w herbach].